Ахметов Ералы Есенгелдіұлы
ҚР ДСМ «Салидат Қайырбекова атындаты Ұлттық ғылыми денсаулық сақтауды дамыту орталығы» ШЖҚ РМК Шымкент қаласы бойынша аймақтық департаментінің директоры.
Мемлекеттің ең басты байлығы — адам. Ал адам үшін ең қымбат құндылық — оның өмірі мен денсаулығы. Сондықтан халық денсаулығын қорғау кез келген мемлекеттің әлеуметтік саясатының негізгі көрсеткіштерінің бірі әрі қоғам дамуының маңызды алғышарты болып табылады.
2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция еліміздің құқықтық дамуындағы елеулі кезеңді айқындады. Ата Заңның өзегінде адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтарын қорғау қағидаты тұр. Бұл ұстаным денсаулық сақтау саласына да тікелей қатысты. Азаматтардың денсаулығын сақтау және қорғау құқығы Қазақстан Республикасының Конституциясында айқын көрініс тапқан. Сонымен қатар азаматтарға заңнамада белгіленген тәртіппен ақысыз медициналық көмек алуға конституциялық кепілдік беріледі.
Алайда кез келген құқықтың шынайы мәні оның заң мәтінінде бекітілуімен ғана емес, азаматтың күнделікті өмірінде нақты қамтамасыз етілуімен өлшенеді. Конституциямен кепілдендірілген денсаулықты қорғау құқығы әр азаматтың қажетті медициналық көмекті дер кезінде және тиісті деңгейде алуынан көрінеді. Бұл ретте медициналық қызметтің қолжетімділігімен қатар, оның қауіпсіздігі, сапасы және нәтижелілігі де маңызды.
Медициналық ұйымға жүгінген әрбір адам білікті маманнан кәсіби көмекпен бірге, өзіне құрметпен әрі жауапкершілікпен қарауды күтеді. Сондықтан денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігі көрсетілетін медициналық көмектің көлемімен немесе қолжетімділігімен ғана емес, оның сапасы және адам денсаулығына тигізетін нақты әсері арқылы бағалануы қажет.
Бүгінде денсаулық сақтау жүйесінде алғашқы медициналық-санитариялық көмекті дамытуға, медициналық көмектің қолжетімділігін арттыруға, цифрлық технологияларды енгізуге және медициналық ұйымдардың материалдық-техникалық базасын нығайтуға бағытталған жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Бұл шаралардың барлығы азаматтардың сапалы медициналық көмекке деген конституциялық құқығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Медицинаның даму деңгейін бағалауда технологиялық мүмкіндіктермен қатар, медициналық көмектің сапасы, тиімділігі және адамға бағдарлануы да ескерілуі қажет. Денсаулық сақтау жүйесінің басты капиталы — кәсіби маманның білімі мен біліктілігі, жауапкершілігі, клиникалық шешім қабылдау қабілеті және пациентке деген кәсіби әрі ізгі қарым-қатынасы. Заманауи технологиялар медицинаның мүмкіндіктерін кеңейткенімен, олардың тиімділігі адам игілігіне бағытталған жағдайда ғана мәнге ие болады.
Осы бағытта Ұлттық ғылыми денсаулық сақтауды дамыту орталығы және оның аймақтық департаменттері медициналық ұйымдарға консультациялық-әдістемелік қолдау көрсетіп, денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін арттыруға бағытталған жұмыстар атқарып келеді. Осы орайда талдау жүргізу мен басқарушылық шешімдер қабылдаудың түпкі мақсаты тек есептік деректерді жақсартумен шектелмеуі қажет. Талдау нәтижелері мен есептік деректер, ең алдымен, халық денсаулығының нақты жағдайын бағалауға, проблемаларды айқындауға және оларды шешуге бағытталған тиімді басқарушылық шешімдер қабылдауға негіз болуы тиіс.
Денсаулық сақтау жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі — аурулардың асқынуы мен денсаулыққа төнетін қауіптердің алдын алуға жағдай жасау. Бұл бағытта профилактикалық тексерулер мен скринингтерден уақытылы өту, дұрыс тамақтану, дене белсенділігін сақтау, зиянды әдеттерден бас тарту және аурудың алғашқы белгілеріне дер кезінде көңіл бөлу маңызды. Мұндай қарапайым, бірақ жүйелі дағдылар халықтың денсаулығын нығайтып, өмір сүру сапасын арттыруға ықпал етеді.
Сонымен бірге денсаулықты қорғау тек медициналық ұйымдардың міндеті емес. Азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін, денсаулық сақтау саласындағы өзгерістерді және қолжетімді медициналық қызметтер туралы ақпаратты білуінің де маңызы зор. Өз құқықтарын білетін және денсаулығына саналы түрде қарайтын азамат денсаулық сақтау жүйесінің пассивті тұтынушысы емес, оның белсенді қатысушысына айналады.
Балалардың денсаулығын сақтау — халық денсаулығын қорғаудың өзекті бағыттарының бірі. Бүгін дені сау болып қалыптасқан ұрпақ — елдің ертеңгі дамуы мен болашағының негізі. Балаларға арналған тағам өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету, нарықтағы азық-түлік өнімдеріне тиісті бақылау жүргізу, адам денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін өнімдерді ерте анықтау және олардың өндірілуі мен айналымына жол бермеу — болашақ ұрпақ денсаулығының маңызды кепілі.
Мұндай шаралардың маңызы санитарлық талаптарды сақтау мен бақылауды қамтамасыз етумен ғана шектелмейді. Бұл — болашақ ұрпақтың денсаулығына жасалған ұзақ мерзімді инвестиция. Сондықтан балалардың денсаулығын қорғау медициналық көмектің сапасымен қатар, олардың қауіпсіз әрі қолайлы ортада өмір сүруіне қажетті жағдайларды қалыптастыруды да қамтиды.
Денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін бағалауда медициналық көмектің нәтижесі басты назарда болуы тиіс. Медицинаның жетістігі ауруларды емдеумен ғана емес, азаматтардың өмір сүру сапасын жақсартумен, асқынуларды азайтумен, медициналық көмектің қауіпсіздігі мен сапасын арттырумен және халықтың денсаулығын сақтаумен бағалануы қажет.
Конституция адам өмірі мен денсаулығын қорғауға кепілдік бере отырып, мемлекетке үлкен жауапкершілік жүктейді. Алайда денсаулықты қорғау ісіндегі жауапкершілік мемлекеттік органдар мен медицина қызметкерлерімен ғана шектелмейді. Ол қоғамның денсаулыққа деген ортақ көзқарасынан, әр азаматтың жеке жауапкершілігінен және денсаулықты қоғамдық құндылық ретінде қабылдауынан қалыптасады.
Денсаулық — адамның жеке игілігі ғана емес, қоғамның тұрақты дамуы мен мемлекеттің болашағын айқындайтын стратегиялық құндылық. Оны қорғау — медициналық жүйенің ғана емес, тұтас қоғамның ортақ жауапкершілігі. Сондықтан денсаулық сақтау саласындағы әрбір шешімнің түпкі өлшемі — статистикалық көрсеткіштер емес, адамның өмірі, денсаулығы және өмір сүру сапасы болуы тиіс.
